راز سبیل زنان حرم ناصرالدین شاه قاجار؛ آیا واقعیت یا مد روز آن دوران؟

برای بسیاری از ما جای تعجب است که چرا زنان قاجار اغلب چاق، نازیبا و سیبیلو بودند. اما دلیل انتخاب این نوع استایل و ظاهر برای آن‌ها چه بوده است؟

علاقه ویژه ناصرالدین شاه به سبیل پرپشت و کلفت خود!

مدت‌ها است که با دیدن تصاویری از زنان درشت‌هیکل دوران قاجار، تعجب می‌کنیم. چگونه ممکن است همه آن‌ها این قدر چاق باشند؟ چرا اغلب سبیل دارند و این ویژگی در میان زنان رایج است؟ و چگونه ابروهایشان این قدر پرپشت و پیوسته است؟ همچنین، خال‌های گوشتی سیاه چرا در آن زمان این همه رایج بوده‌اند؟

در حقیقت، تمامی این تصاویر یک وجه مشترک دارند؛ آن هم شخص عکاس است، یعنی ناصرالدین شاه. او که به عنوان نخستین عکاس ایرانی شناخته می‌شود، تنها کسی بوده است که توانسته است تعداد زیادی عکس از زنان حرمسرا تهیه کند.

بر اساس شواهد و قراین، به نظر می‌رسد چهره‌های موجود در این عکس‌ها چندان واقعیت ندارند. سبیل‌ها، ابروها و خال‌های گوشتی به نظر می‌رسد با مداد مشکی کشیده شده باشند. دلیل این کار چه بوده است؟

ظاهراً ابروهای ضخیم و به هم پیوسته، سلیقه شخص شاه بوده و او این نوع ابرو را می‌پسندید. همچنین، نقاشی سبیل زنان شاید نمادی از احترام و علاقه آن‌ها به شاه بوده است. در مورد خال‌های گوشتی هم، احتمالا تکرار زیاد عکاسی از چهره‌های خاص، این ویژگی‌ها را بیشتر برجسته کرده است.

برخی از این عکس‌ها، از جمله تصاویری از "انیس‌الدوله"، زن قدرتمند دربار ناصری، نشان‌دهنده چهره متفاوتی هستند. اگرچه در نوشته‌ها او به عنوان زنی زیبا معرفی شده، اما در عکسهای ناصرالدین شاه، چهره‌اش تفاوت قابل توجهی دارد.

این تصویر با بهره‌گیری از نورپردازی و کادر مناسب، چهره‌ای زیبا و متفاوت از انیس‌الدوله را به نمایش می‌گذارد.

انیس‌الدوله، سوگلی ناصرالدین شاه قاجار، در این تصویر که سوژه در پس‌زمینه قرار دارد و احتمالاً به دلیل کیفیت پایین نور و چاپ، ظاهر متفاوت‌تری دارد، ناگهان چهره‌ای ناپسند پیدا می‌کند.

تصاویر متعددی از انیس الدوله وجود دارد که در هر یک، او به شکل و حالت متفاوتی ظاهر شده است. در یکی از این تصاویر، چهره او با تزئیناتی از گل آراسته شده است، در حالی که در تصویر دیگری، او با دارا بودن چارقد محکم و سفت، سینه‌های برهنه‌اش نمایان است. همچنین، در یکی از تصاویر، زنان شکلک درآورده‌اند و در دیگری، خواجگان حرمسرا در کنار بانوان قرار دارند.

در تصویر پایین، اثر مداد مشکی به خوبی نشان می‌دهد که ابروی کمانی انیس الدوله به صورت ضخیم و به هم پیوسته ترسیم شده است، که این ویژگی به وضوح قابل مشاهده است.

انیس‌الدوله، سوگلی ناصرالدین شاه قاجار

با توجه به اینکه اکثر تصاویر ناصرالدین شاه از زنان حرم او گرفته شده است، می‌توان حدس زد که برای جلوگیری از یکنواختی، زنان در ظاهر و سر و وضع خود تغییراتی ایجاد می‌کردند و تفاوت‌هایی نشان می‌دادند.

احتمالاً می‌توان نتیجه گرفت که این تصاویر نمایی از چهره واقعی زنان آن زمان نیستند و چون قرار بر نمایش عمومی آنان نبوده، تنها هدفشان تأمین سرگرمی شاه بوده است.

تصویر بعدی نشان‌دهنده عصمت‌الدوله، دختر بزرگ ناصرالدین شاه و همسر دوست‌محمدخان معیرالممالک است. ناصرالدین شاه درباره آرایش او می‌نویسد:

ما قول داده بودیم که خانه ظل السلطان را صبح زود ملاقات کنیم. من، ظل السلطان و نایت السلطنه از همان مسیر گلخانه وارد شدیم. عصمت الدوله سبیلی داشت که به اندازه سبیل نایب السلطنه بود.

عصمت‌الدوله، دختر بزرگ ناصرالدین شاه بود.