تاریخ نمادهای پرچم ایران؛ از عقاب تا خورشید و رنگها
تاریخچه نمادهای پرچم ایران: از عقاب و شیر تا خورشید و رنگهای ملی
تاریخچه نمادهای پرچم ایران از عقاب و شیر تا خورشید و رنگهای ملی، نشان دهنده پیوستگی فرهنگی و هویتی ایران است.
در ابتدای گفتوگو، خسرو معتضد بر این نکته تأکید میکند که نمادهای ایرانی عمدتاً پیش از اسلام شکل گرفتهاند. وی بیان میکند که در دوران باستان، به ویژه در دوره هخامنشیان، پرچم ایران با نشان عقاب شناخته میشد که نماد دولت و ملت ایران محسوب میگردید. معتضد میافزاید که پژوهشگران داخلی و خارجی سالها در این زمینه تحقیق کردهاند و در منابع مربوط به نبرد داریوش سوم با اسکندر، پرچم ایران به صورت درفشی آویخته با رنگ سرخ مایل به قهوهای و نقش عقاب توصیف شده است.
او ادامه میدهد که در دوره ساسانیان، درفش کاویانی نماد ملی ایران بود که با جواهرات بزرگ تزیین میشد. همچنین، نقش فیل در برخی درفشها به دلیل ارتباط ایران با هند دیده میشد. در منابع قرن شانزدهم میلادی نیز از نشان ایران در دوران مادها، به صورت عقابی مکلل به خورشید، یاد شده است.
معتضد درباره دوره اشکانیان توضیح میدهد که پرچمها چهارگوش بودند و بر روی آنها نقشهایی مانند عقاب یا حیوانات دیگر حکاکی میشد. خورشید نیز به عنوان نماد روشنایی، گرما و نظم جهان جایگاه ویژهای داشت، زیرا ایرانیان خورشید را منشأ حیات میدانستند.
با استناد به شاهنامه فردوسی، معتضد میگوید که بسیاری از سرداران اسطورهای ایران در پرچمهای خود نقش حیواناتی چون گراز، ببر، پلنگ و گرگ داشتند تا در میدان نبرد شناخته شوند. گراز، حیوانی نماد قدرت و خطرناک، در مناطق شمالی ایران رایج بود.
در دوره ساسانی، سکههای شاپور نشانگر اهمیت خورشید و ستارگان است. فردوسی نیز رنگهای زرد، سرخ و بنفش را برای پرچمهای ایرانی ذکر میکند. در نبرد قادسیه، درفش کاویانی به دست دشمن افتاد که بر اساس روایتها، از پوست و جواهرات تزیین شده بود.
در دوره اسلامی، معتضد توضیح میدهد که پیامبر اسلام پرچمهای سفید (لِوا) و سیاه (رایت) داشتند، و امویان رنگ سفید و عباسیان سیاه را برگزیدند، سپس آیات قرآن بر آن نقش بست. در قرون ششم و هفتم هجری، تصاویر شیر، پلنگ و اژدها نیز بر برخی پرچمها ظاهر شدند.
او درباره رابطه شیر و خورشید میگوید که این پیوند تدریجاً شکل گرفت. در دوره آل بویه، با توجه به گرایشهای شیعی، شیر با عنوان اسدالله به حضرت علی(ع) مرتبط شد. در دوره سلجوقی، حتی تصویر چهره زنی در قرص خورشید دیده میشود که این سنت تا قاجار ادامه یافت.
در دوره صفویه، نشان شیر و خورشید تثبیت شد و سفرنامههای اروپایی، از جمله گزارش سفرای دربار شاه عباس، وجود بیرقهایی با نقش شیر ایستاده و خورشید درخشان را ثبت کردهاند. در جنگ چالدران، درفشهای ایرانی توصیف شدهاند که در آنها نقشهای نمادین دیده میشود.
در دوره افشاریه، پرچمها تنوع داشتند، اما در دوره قاجار، به ویژه از زمان فتحعلیشاه، نشان شیر و خورشید رسمیت یافت. شمشیر ذوالفقار به همراه شیر بر روی آن نقش بست و این نشان بر سکهها، اسناد رسمی، سفارتخانهها و گذرنامهها ظاهر شد. در زمان ناصرالدینشاه، این نماد تثبیت شد و با گسترش تلگراف، بر اوراق رسمی درج میگردید.
معتضد درباره سهرنگی شدن پرچم ایران توضیح میدهد که ترکیب سبز، سفید و سرخ در دوره مشروطه به رسمیت شناخته شد. سفید نماد صلح و پاکی، سرخ نماد خون شهیدان مشروطه و سبز مرتبط با تشیع است. او یادآور میشود که رنگ سفید در ایران باستان، حتی در مراسم سوگواری کاربرد داشته است.
در پایان، معتضد به تغییر نشان رسمی پس از انقلاب ۱۳۵۷ اشاره میکند و میگوید که نشان الله جایگزین شیر و خورشید شد. هرچند، شیر و خورشید بخشی از میراث تاریخی ایران است و این نشان ریشهای عمیق در تاریخ، اسطورهها و فرهنگ ایرانی دارد.
در مجموع، او تأکید میکند که از دوران باستان تاکنون، نمادهای حیوانی، خورشید و رنگهای خاص در پرچم ایران حضور داشتهاند و تداوم این نمادها نشاندهنده پیوستگی تاریخی و هویتی ایران است.
