خاطرات ناصرالدین‌شاه از بازسازی خزانه حضرت امیرالمؤمنین(ع) و هدیه الماس برلیان به آستان مقدس در نجف

ناصرالدین‌شاه قاجار در خاطرات روز شنبه ۱۶ رمضان ۱۲۸۷ (۱۹ آذر ۱۲۴۹) نوشت: صبح امروز هوا ابری و تازه بود. از نیمه شب دریا به تلاطم آمده و امواج زیادی به وجود آمده بود. صدای دریا بلند بود. هوای بسیار باصفا و بهشتی بود، گویی در بهشت قرار داشتیم. امواج مانند دریای مازندران می‌زدند. از امروز تصمیم گرفته شد که قرق حرم‌های مبارک از صبح تا ظهر برای حرم‌خانه و ما باشد، و دیگر رفت و آمد حرم در شب نباشد. حرم‌ها زود به زیارت رفتند، اما ما ناهار خوردیم. پس از ناهار، علمای نجف مشیرالدوله را برای حضور آوردند تا اسامی آنان نوشته شود که در این قرار است.

پس از رفتن این علما، آقا سیدحسین ترک تبریزی، عالم فاضل با ریش قرمز و قدی کمی شبیه ملاآقای دربندی، با حاجی میرزا جواد برادر مجتهد مرحوم تبریز، برای زیارت و دیدن حرم بازگشتیم. پس از زیارت و نماز، وارد ضریح شدم و جای دو انگشت مبارک را زیارت کردم. شمشیر جهان‌گشا که برای تبرک گذاشته شده بود، دیدم. تربت سیدالشهداء (علیه‌السلام) را که خود برداشته بودم، همراه خاک مرقد حضرت عباس در دستمال‌هایی مهر شده، بر بالای ضریح قرار دادم که باز نکنم. تاج الماس و برلیان را بر سرم گذاشتم و آن را به آستانه حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) تقدیم کردم. در بالای سر حضرت، روی دیوار، محلی مشخص شد که آیینه‌ای بر آن نصب شود.

امروز دستور داده شد که خزانه حضرت، که از زمان وهابی‌ها تاکنون بسته بود و کسی آن را باز نکرده بود، باز شود و ثبت آن برداشته شود تا مهر دولت‌های ایران و عثمانی بر آن زده شود و از حیف و میل جلوگیری گردد. درب خزانه در رواق است، رو به جنوب و شرق، و در حال تعمیر است. میرزا زکی مستوفی، وزیر درب حرم، مأمور شد که ثبت آن را بردارد. پرده‌ای از عهد عضدالدوله دیلمی، که برای مقبره حضرت ساخته شده بود و از گچ بوده، هنوز بدون عیب بر روی ضریح نصب است و هفتصد سال از آن می‌گذرد. ضریح نقره‌ای حضرت نیز که پیش‌تر ذکر کردم، از صفویه است. امروز امین‌الملک خطوط روی ضریح را خواند و نوشته شده بود به نام منوچهرخان معتمدالدوله.

پس از خروج، یک ناودان طلایی از بام حضرت، روبه‌روی مغرب، آویزان است که به آن ناودان رحمت می‌گویند. کمی در صحن گردش کردم و از دالان پشت صحن، بالای سر حضرت، در حجراتی رو به مشرق، جایی است که دراویش بکتاشی می‌نشینند. شیخی بلندقد و اسلامبولی، با ریش کوسه‌ای سفید و رنگ زرد، که مخلوطی از مذهب حنفی و درویشی است، در آنجا بود. پس از آن سوار کالسکه شدیم و تند به سمت منزل حرکت کردیم. ساعت یک و نیم قبل از غروب وارد خانه شدیم. کاهو خوردم و عرفانچی روزنامه خواند. گربه‌های کوچک ما شب قبل در قفس نبوده و دیشب در آبدارخانه بازی می‌کردند، که آقادایی دیده و دوانده بود.

آقا ابراهیم دوباره تب می‌کند و علی‌رضاخان دچار تب و لرز است. در نجف، حاجی ابراهیم‌خان پسر فراش‌باشی نایب‌السلطنه، که چندین سال است در اینجا است و درویش است، شب‌ها سه ساعت به صحن می‌رود و در تکیه بکتاشی‌ها روی طاق‌نما می‌نشیند. مردم زیادی، از جمله سربازان و نوکرها، به او اعتقاد دارند و دستش را می‌بوسند. او در کمال تکبر می‌نشیند و کسی اجازه ندارد بنشیند. مردم از او چیزهایی می‌خورند و می‌روند. این مردم خیلی نادان و بی‌فهم هستند، خدا همه را هدایت کند، اما نه میرزا هدایت. شب باران آمد و هوا ابری است.

اسامی علمای امروز که در نجف حضور داشتند و در سیاهه قبلی ذکر نشده‌اند، عبارتند از: شیخ رازی عرب، شیخ مهدی عرب، آقاسیدحسین بحرالعلوم، ملا محمد ایروانی، شیخ منصور برادر شیخ مرتضی، حاجی میرزا محمدصادق اصفهانی، حاجی میرزا ابوالقاسم، شیخ محمدحسین، شیخ محمد کاظمینی، آقا سیدحسین ترک کوه‌کمری، و آقا میرزا حسن شیرازی که در استقبال حضور داشت ولی امروز نبود.

در شب، خوابیدیم و باران شدیدی بارید. انیس‌الدوله...

در ادامه، تفصیل مسجد کوفه و ساختار و بناهای آن که به خط میرزا علی‌خان نوشته شده است، ذکر شده است: محوطه بزرگ مسجد کوفه، که به صورت قلعه‌ای با آجر ساخته شده، قدمت آن نامعلوم است. بر اساس تحقیقات، دیوار سمت ق محل قرارگیری محراب حضرت ولایت‌مآب (علیه‌السلام)، قدیمی است ولی از دو طرف دیوار کشیده شده و بنای قدیمی حفظ شده است. پایه‌های صفه قبلی نیز قدیمی هستند، اما سقف آن دو بار افتاده است.

سقفی که اکنون وجود دارد، از بناهای سیدبحرالعلوم مرحوم است. سمت شرقی طاق‌ها، توسط تاجر مسقطی، حدود صد و بیست سال پیش ساخته شده است. در سمت غرب، هفت حجره ساخته شده توسط ملا محمود کلیددار نجف است. چهار حجره توسط حاجی صالح تاجر نجفی، ابو عجینه، ساخته شده است، و باقی حجرات توسط ایرانی‌ها ساخته شده‌اند. تعمیرات دوره‌های مختلف، که بسیاری از آن‌ها خراب و شکسته بودند، با کمک مرحوم شیخ عبدالحسین و وجوه جمعی او انجام شده است.

مقامات مسجد، هر یک با دو رکعت نماز، شامل: مقام ابراهیم (علیه‌السلام)، مقام پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، مقام آدم (علیه‌السلام)، جبرئیل، زین‌العابدین، نوح، محراب امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، محراب دیگر آن حضرت، مقام صادق (علیه‌السلام)، دکه‌القضا، بیت‌الطشت، و مقام خضر (علیه‌السلام) است. غالباً این مقامات بر پایه ستون‌ها قرار دارند و بنای محراب‌ها و ساخت آن‌ها متفاوت است. اکثر تعمیرات توسط سیدبحرالعلوم انجام شده است. سنگ‌های نصب شده در محراب‌ها، با خط میرزا عبدالعلی نواب یزدی است و توسط علینقی‌خان، پسر محمدتقی‌خان یزدی، فرستاده شده است، به جز دو سنگ که حاجی اسمعیل نصب کرده است.

بقعه حضرت مسلم در ضلع مسجد، میان مشرق و جنوب واقع است و بنای آن از شیخ محمدحسن مجتهد، با پول هندی ساخته شده است. ایوان و تعمیرات آن توسط شاهنشاه مرحوم انجام شده است. در سمت مشرق، بقعه هانی‌بنعروه قرار دارد، و در سمت شمال، مقبره حضرت خدیجه صغری دختر امیرالمؤمنین است. در سمت ق کنار بقعه مسلم، مقبره مختار قرار دارد و در فاصله صد قدم، خانه امیرالمؤمنین با گنبد کاشی کبود دیده می‌شود. درب این خانه نزدیک به قبر حضرت است و حالا سنگی به عنوان علامت نصب شده است. سه دکان خارج از مسجد، در سمت باب‌الفیل، توسط شیخ عبدالحسین ساخته شده است. حوض آب شور در همین محل است، که از سیدمحمدتقی بحرالعلوم است، و حوض آب شیرین توسط سیداسمعیل بهبهانی، از جانب حاجی ابراهیم، ساخته شده است.

پایان دست‌نوشته میرزا علی‌خان.