سینماهای خاموش مشهد؛ خاطراتی که در سایه فراموشی رفت
سینماهای خاموش مشهد؛ خاطراتی که در سایه فراموشی قرار گرفتهاند
سینماهای قدیمی مشهد، خاطراتی خاموش و فراموششده، نماد روزهای درخشان هنر و فرهنگ این شهر در گذشته هستند.
امروزه، نام مشهد بیشتر با ویژگیهای زیارتی و هویتی خاص آن شناخته میشود؛ شهری که با وجود سابقه غنی در هنر و فرهنگ، سالهاست فعالیتهای هنری در آن با محدودیتهایی روبهرو شده است. اجرای تئاتر برای مدتها با موانع زیادی مواجه بوده و برگزاری کنسرتها از برنامههای فرهنگی شهر حذف شده است؛ در حالی که در گذشته، مشهد یکی از پیشروترین شهرهای ایران در زمینه سینما و هنرهای نمایشی محسوب میشد. به نقل از یکی از قدیمیترین آپاراتچیهای شهر، حتی قبل از تهران، سالنهای خصوصی برای پخش فیلم در مشهد وجود داشت، اما امروزه این شهر در زمینه سینما رکورددار تعطیلی است. سینماهایی که اکنون تنها از آنها جز چند خاطره، چیزی باقی نمانده است.
سینما وارد محفلهای روشنفکری شد
در ابتدا، فیلمها در مشهد در سالنهای کوچک خانگی و به صورت خصوصی نمایش داده میشدند. برخی از این سالنها در خیابانهای منتهی به حرم امام رضا و در خیابان باغ ملی قرار داشتند. اما سینما به شکل عمومی و مدرن برای اولین بار در خیابانی به نام ارگ تأسیس شد که محل تجمع نویسندگان، روشنفکران و هنردوستان بود. در واقع، آقای هراند، که از ارامنه مشهد و بنیانگذار اولین سینما در این شهر بود، این خیابان را به طور آگاهانه یا ناخودآگاه، به محلی برای تجمع علاقهمندان به سینما تبدیل کرد.
فردوسی، نخستین سینمای شهر مشهد است.
سینما فردوسی، که اولین سینمای مشهد به شمار میرفت، در سال 1305 توسط آقای هراند، فرد ارمنی، در خیابان ارگ تاسیس شد. این مکان در آن زمان محل گردهمایی و تجمع روشنفکران مشهد بود. پس از انقلاب، این سینما به دلیل اتصال سیم برق دچار آتشسوزی شد و امروزه تنها یک در از آن باقی مانده است.
ارگ، خیابان سینمادوستان
در سال 1306، آقای هراند سینمای دیدهبان را در خیابان جنت تأسیس کرد که بعدها به سینما ایران تغییر نام داد. در سال 1307، او سینما هما را در همان خیابان راهاندازی کرد. پس از تأسیس این سه سینما، خیابان ارگ مشهد به محلی محبوب برای علاقهمندان به سینما و تفریح مردم تبدیل شد. در سال 1359 و قبل از تخریب، سینما هما برای مدتی به دفتر امور سینمایی تغییر کاربری داد.
ارامنه، سلطنت بیرقیب در عرصه سینمای مشهد
صنعت سینما در مشهد ابتدا توسط ارامنه وارد شد و تا سالها در کنترل آنان باقی ماند. به عنوان نمونه، آقای هراند که تا سال ۱۳۲۵، سه سینما در مشهد متعلق به او بود. در همان سال، یکی دیگر از ارامنه مشهد به نام آقای سانتوریان، سینما کریستال را تأسیس کرد. پنج سال بعد، در سال ۱۳۳۰، او سینمای دیگری به نام سینما جهان راهاندازی کرد. این سینما در جریان کودتای مصدق تخریب شد و پس از سه سال، در سال ۱۳۳۵ با نام جدید، سینما جهان مجدداً افتتاح گردید. سینما کریستال در سال ۱۳۷۸ توسط دولت تخریب شد و ساختمان سینما متروپل در سال ۱۳۵۹ در اختیار کمیته قرار گرفت.
دوران اوج و شکوفایی سینما
در سال 1339، سینما رادیوسیتی که در سال 1342 به سینما سانترال تغییر نام داد، توسط محمد اسکوئیان در خیابان چهار طبقه افتتاح شد. در همان سال، برادر آقای اسکوئیان سینمای دیگری به نام آسیا را به مجموعه سینماهای مشهد افزود. تا سال 1340، تعداد سینماهای فعال در خیابان ارگ به نه عدد رسید. در این سال، سینما سعدی توسط ابراهیم شیخزاده و سینما مول اند روژ توسط مهندس هروی در پاتوق سینمادوستان افتتاح شدند.
سینما سانترال در سال 1359 به ائتلاف تغییر نام یافت و برای مدتی فعالیت داشت، اما در سال 1371 تخریب شد. سینما آسیا نیز به آزادی تغییر نام پیدا کرد و در سال 1378 از بین رفت. صاحب سینما سعدی در سال 1359 این سینما را به دولت تحویل داد و ساختمان آن به کمیته امداد واگذار شد.
افتتاح سالنهای سینما مدرن در شهر مشهد
در سال 1347، مشهد شاهد تأسیس سینماهای مدرن شد که تحول مهمی در صنعت سینما این شهر به حساب میآمد. در این سال، سینما دیاموند به عنوان اولین سینما مدرن، توسط آقای سانتوریان افتتاح شد؛ این سینما با ظرفیت 2250 صندلی و قابلیت نمایش فیلمهای 70 میلیمتری، در چهارراه دکترا قرار داشت. سال بعد، در 1348، سینما آریا به همت دکتر اسکوئیان راهاندازی شد که توانایی پذیرش 1000 نفر و پخش فیلمهای 70 میلیمتری را داشت. در سال 1351، سینما شهر فرنگ نیز توسط آقای هراند با ویژگیهای مشابه، به جمع سینماهای مدرن مشهد پیوست.
این سینماها به دلیل ظرفیت بالا و فناوری پیشرفتهتر نسبت به سینماهای قدیمی، مدرن محسوب میشدند. در آن زمان، اغلب سینماهای دیگر تنها فیلمهای 35 میلیمتری نمایش میدادند، در حالی که سینماهای مدرن قادر به پخش فیلمهای 70 میلیمتری بودند؛ این موضوع منجر به بهرهمندی از پردهنمایش بزرگتر، صدای بهتر و کیفیت تصویر بالاتر شد.
سرنوشت سینماهای مدرن کمی بهتر از سایر سینماها رقم خورد. پس از انقلاب، سینما دیاموند تغییر نام داد و اکنون با عنوان سینما هویزه فعالیت میکند و همچنان یکی از سینماهای مدرن مشهد به حساب میآید. سینما آریا نیز تا چند سال پیش با نام سینما قدس فعال بود، اما به دلیل کاهش تردد و فروش، در نهایت واگذار و تخریب شد. سینما شهرفرنگ نیز با تغییر نام به سینما آفریقا، هنوز در حال فعالیت است و بخشی از تاریخ سینمای مدرن مشهد را تشکیل میدهد.
گرمای هوا منجر به افتتاح سینماهای تابستانی شد.
در خاطرات پدر و مادران دهههای 20 و 30 مشهد، رفتن به سینماهای تابستانی به عنوان یکی از سرگرمیهای دوران جوانیشان ذکر شده است. گرمای هوا عامل اصلی تأسیس سینماهای تابستانی در مشهد بود. سینماهای مشهور این شهر مانند آسیا، متروپل، فردوسی و سعدی، فضاهای باز کنار سینما را در شبهای تابستان به نمایش فیلم اختصاص میدادند که مورد استقبال جوانان آن زمان قرار میگرفت.
از فردی که آپارات میکرد تا نویسنده فیلمنامه شدن
رضا گلچین، فیلمساز و فیلمنامهنویس اهل مشهد است که از کودکی وارد دنیای سینما شده است، این ورود به دلیل نزدیکی خانوادهاش به این صنعت بود. او در این باره میگوید: «برادرم آپاراتچی سینما بود و من هم به عنوان آپاراتچی در سینما فعالیت میکردم. اما عشق من به سینما آنقدر عمیق شد که مسیر فیلمسازی و نوشتن فیلمنامه را برگزیدم.»
گلچین در زمینه ساخت فیلمهای کوتاه فعالیت دارد و با وجود سن کم، تجربه حضور و همکاری در بسیاری از سینماهای قدیمی مشهد را دارد و حتی در مراسم افتتاح چندین سینما حضور یافته است. در پاسخ به سوال درباره صاحبان قدیمی سینماهای مشهد، او توضیح میدهد: «بسیاری از آنها را میشناسم و با آنها همکاری کردهام. مثلا آقای محمد اسکوئیان، مالک سینما سانترال، در سال ۱۳۵۸ بر اثر تصادف درگذشت. برادرش، دکتر عباس اسکوئیان، پس از تعطیلی سینما، تنها به حرفه پزشکی مشغول شد.»
او همچنین در مورد دیگر سینماگران قدیمی میگوید: «آقای شیخزاده، بنیانگذار سینما سعدی، پس از تعطیلی سینما، به کارگاه مبلسازی روی آورد و مدتی از صنعت سینما فاصله گرفت، تا اینکه چند سال پیش به دلیل کهولت سن درگذشت.» بر اساس گفتههای گلچین، تنها بازمانده از نسل قدیم سینماداران مشهد، آقای سانتوریان است که مدتی در آمریکا زندگی کرده و حالا به مشهد بازگشته است. شاید او نتوانسته مانند بسیاری دیگر از سینمادوستان مشهدی، دوران طلایی سینمای این شهر را فراموش کند.